Sa ilalim ng kumot, hindi dugo ang unang nakita ni Paolo.

Hindi rin sugat na bukas.

Kundi ang dalawang paa ni Angela na halos hindi na niya makilala.

Namamaga ang mga ito mula bukung bukong hanggang binti. Ang balat ay maputla sa ilang bahagi, mapula sa iba, at sa bandang kaliwang binti ay may malalaking pasa na kulay lila at bughaw. May bakas din ng mga gasgas na tila ilang araw nang pilit tinatakpan.

Hindi agad nakapagsalita si Paolo.

Napatingin siya sa mukha ni Angela.

Pagkatapos ay muli sa mga paa nito.

“Anong nangyari sa iyo?”

Pabulong iyon. Halos hangin lamang ang lumabas sa bibig niya.

 

Agad hinila ni Angela ang kumot pabalik, pero napigilan siya ni Paolo.

“Angela.”

“Paolo, huwag kang magalit.”

“Magalit?”

Napatayo siya.

Hindi niya alam kung alin ang mas malakas sa dibdib niya. Takot ba, galit, o ang pakiramdam na may malaking bagay na nangyayari sa harap niya ngunit siya lang ang huling nakaalam.

“Ano ito?”

Hindi sumagot si Angela.

Tumulo ang luha nito.

At doon napansin ni Paolo ang isa pang bagay.

Sa tabi ng kama, halos nakatago sa ilalim ng maliit na mesa, may puting sobre.

Hindi iyon naroon noong umaga.

O baka naroon na.

Baka hindi lang niya napansin.

Pinulot niya iyon.

“Paolo, huwag.”

Mas mabilis ang kamay niya.

Binuksan niya ang sobre.

May laboratory request.

May reseta.

At may isang papel mula sa isang clinic sa Project 4.

Hindi niya agad naintindihan ang mga terminong nakasulat.

Pero may isang linya sa ibaba na malinaw kahit hindi siya doktor.

Recommended immediate hospital evaluation.

Napatingin siya kay Angela.

“Kailan ka nagpunta rito?”

Tahimik.

“Kailan?”

“Noong Lunes.”

Huwebes na.

Apat na araw.

Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa likod ni Paolo.

“Apat na araw mo itong alam?”

“Hindi ko alam kung ano talaga.”

“Pero sinabihan kang magpaospital.”

“Alam ko.”

“At hindi mo sinabi sa akin?”

Doon biglang napahagulgol si Angela.

Hindi yung maingay na iyak na parang eksena sa teleserye. Mas masakit pa nga dahil halos walang tunog.

Tinakpan niya ang mukha niya.

“Natakot ako.”

Napapikit si Paolo.

Gusto sana niyang sabihin na siya rin.

Gusto niyang itanong kung bakit.

Gusto niyang magalit.

Pero nang makita niya ang nanginginig na tiyan ni Angela sa ilalim ng manipis nitong damit, biglang may ibang pumasok sa isip niya.

Ang bata.

“Sumasakit ba ang tiyan mo?”

Umiling si Angela.

“May pagdurugo?”

“Wala.”

“Masakit ang paa?”

Bahagya itong tumango.

“Lalo kapag tumatayo ako.”

“At kaya hindi ka bumababa sa kama.”

Hindi sumagot si Angela.

Doon na niya naintindihan.

Hindi katamaran.

Hindi simpleng pagod.

Hindi rin pagiging maarte, gaya ng biro ng ilan nilang kamag anak nitong nakaraang linggo.

May dahilan kung bakit halos ayaw bumangon ni Angela.

At ang mas masakit, pinili nitong tiisin iyon nang mag isa.

Kinuha ni Paolo ang kanyang telepono.

“Tatawagan ko si Kuya Noel. Ihahatid niya tayo sa ospital.”

Biglang hinawakan ni Angela ang kanyang pulsuhan.

“Huwag muna.”

Napatingin si Paolo sa kamay nito.

Mahina ang hawak.

Pero desperado.

“Angela.”

“Paolo, pakinggan mo muna ako.”

“Ano pang kailangan kong pakinggan? Apat na araw kang may papel na nagsasabing kailangan mong magpaospital.”

“Hindi iyon ang dahilan kung bakit hindi ako pumunta.”

May kung anong nagbago sa mukha ni Paolo.

Hindi na siya gumalaw.

“Ano?”

Pinahid ni Angela ang luha niya.

Matagal bago siya nakapagsalita.

“May tumawag sa akin noong Lunes.”

“Sino?”

“Hindi ko kilala.”

“Bakit?”

“Alam niyang galing ako sa clinic.”

Natahimik ang silid.

Mula sa labas, may dumaan na motorsiklo. May tahol ng aso sa kabilang bahay. May batang tumatawa sa kalsada na tila walang anumang mabigat na nangyayari sa mundo.

Sa loob ng silid nina Paolo at Angela, tila huminto ang oras.

“Anong sinabi?”

“Sinabi niyang huwag akong pumunta sa ospital na nakalagay sa referral.”

Napakunot ang noo ni Paolo.

“Bakit?”

“May problema raw sa record ko. May maling impormasyon. Tapos sinabi niyang puwede raw nilang ayusin basta magbayad ako.”

“Ano?”

“Labinlimang libo.”

Napamura sana si Paolo pero pinigilan niya.

“Nagbayad ka?”

Umiling si Angela.

“Sinabi kong wala akong ganoong pera.”

“Pagkatapos?”

“Tinakot niya ako.”

Hindi agad sumagot si Paolo.

Hindi niya gustong marinig ang susunod.

Pero kailangan.

“Paano?”

“Alam niya ang pangalan mo. Alam niya kung saan ka nagtatrabaho. Alam niyang anim na buwan akong buntis.”

Naramdaman ni Paolo na nanlamig ang mga palad niya.

“At sinabi niyang kapag nagsumbong ako, baka mapahamak ka.”

Tumingin si Angela sa kanya.

“Paolo, hindi ako natakot para sa sarili ko.”

Iyon ang pangungusap na tuluyang nagpabagsak sa galit niya.

Umupo siya sa tabi ng kama.

“Hindi mo kailangang protektahan ako nang ganito.”

“Akala ko scam lang. Akala ko kapag hindi ko pinansin, mawawala.”

“Pero bakit hindi ka nagpaospital sa ibang lugar?”

Doon umiwas ng tingin si Angela.

At parang may isa na namang pinto na kailangang buksan.

“May isa pa.”

“Ano na naman?”

“May nakita ang doktor sa blood pressure ko.”

Huminga nang mabigat si Paolo.

“Angela.”

“Mataas daw. Tapos may protein daw sa urine test. Gusto nilang bantayan ako.”

Hindi doktor si Paolo.

Pero sapat na ang narinig niya noon sa mga prenatal seminar upang malaman na hindi magandang kombinasyon iyon.

Namamaga.

Mataas ang blood pressure.

Buntis.

Hindi na siya nagtanong.

Tinawagan niya ang kapatid niyang si Noel.

“Kuya, puwede mo ba kaming sunduin ngayon?”

“Anong nangyari?”

“Si Angela. Kailangan namin sa ospital.”

Wala nang maraming usapan.

Labinlimang minuto lang ang lumipas nang marinig nila ang busina sa labas.

Doon unang sinubukang tumayo ni Angela.

At doon rin tuluyang nataranta si Paolo.

Pagkababa pa lang ng isang paa nito sa sahig, napangiwi na siya.

“Masakit?”

“Kaunti.”

“Kaunti?”

“Paolo, huwag ka nang sermon nang sermon.”

Sa gitna ng takot, napatingin siya sa asawa.

Angela was still Angela.

Kahit nanginginig.

Kahit namumugto ang mata.

Kahit halos hindi makalakad.

Napangiti si Paolo nang kaunti.

“Okay. Mamaya na ang sermon.”

“Promise?”

“Hindi.”

Napasinghap si Angela na parang gusto siyang batukan.

At sa unang pagkakataon sa loob ng ilang araw, bahagyang natawa ito.

Maliit lang.

Pero sapat na iyon para makahinga si Paolo.

Binuhat niya ang asawa.

“Hala, Paolo. Mabigat ako.”

“Alam ko.”

“Grabe ka.”

“Ikaw ang nagsabi.”

“Pwede mo namang sabihing hindi.”

“Angela, papunta tayong ospital. Huwag muna tayong magsinungaling sa isa’t isa.”

“Aba.”

“Bukas na ulit tayo mag away.”

Hindi nila alam noon kung gaano nila kakailanganin ang simpleng birong iyon.

Sa emergency room ng isang malaking ospital sa Quezon City, mabilis na kumilos ang mga nurse.

Blood pressure.

Blood test.

Urine test.

Ultrasound.

May nurse na paulit ulit nagtatanong kung kailan nagsimula ang pamamaga.

May doktor na tiningnan ang mga pasa sa binti.

May isa pang doktor na nagtanong kung nahulog ba siya o natamaan.

“Hindi po,” sagot ni Angela.

“Sigurado?”

Tumango siya.

Doon napansin ni Paolo na tila nahihiya pa itong magsalita.

Kaya siya ang sumagot.

“Halos hindi po siya bumabangon sa kama nitong mga nakaraang araw.”

Tumingin ang doktor kay Angela.

“Ma’am, kailangan nating i-check nang maayos ang binti ninyo. Hindi namin gustong manghula.”

Hindi rin nanghula si Paolo.

Pero sa utak niya, daan daang posibilidad ang tumatakbo.

Masama ba?

Mapanganib ba sa baby?

Kailangan bang operahan?

May mangyayari ba ngayong gabi?

Hindi niya sinabi ang alinman.

Umupo lang siya sa tabi ni Angela habang kinukunan ito ng dugo.

Makalipas ang halos dalawang oras, dumating ang obstetrician.

Si Dr. Marissa Villanueva.

Maliit na babae, mabilis magsalita, pero hindi magulo. May klase ng boses na nakakapagpakalma kahit hindi niya sinasabing magiging maayos ang lahat.

“Angela, Paolo, may ilang bagay tayong kailangang bantayan.”

Hinawakan ni Paolo ang kamay ng asawa.

“May signs na mataas ang blood pressure ni Angela sa pagbubuntis. Hindi pa tayo magbibigay ng pinakamasamang conclusion. Pero kailangan siyang i-admit at i-monitor.”

“At yung paa po?” tanong ni Paolo.

“May matinding pamamaga. Yung mga pasa, may bahagi na posibleng dahil mas sensitibo ang blood vessels niya ngayon. Pero gusto ko ring ipa-check sa ibang team para sigurado.”

“Yung baby?”

Doon unang ngumiti ang doktor.

“Sa ngayon, maganda ang heartbeat.”

Napapikit si Angela.

Tumuloy ang luha.

Hindi niya pinahid.

“Ayos po ang baby?”

“Sa ngayon, yes. Pero gusto nating manatiling ganoon.”

Parang isang napakalaking bato ang bahagyang naiangat mula sa dibdib ni Paolo.

Bahagya lang.

Hindi pa tuluyang nawala.

Na-admit si Angela nang gabing iyon.

At doon nagsimula ang tatlong araw na parang tatlong buwan.

May oras na normal ang blood pressure.

Pagkatapos tataas.

Babalik.

May laboratory result na maganda.

May isa namang kailangan ulitin.

May ultrasound.

May monitoring.

May mga salitang hindi pamilyar kay Paolo na sinulat niya sa Notes ng cellphone para hanapin mamaya, pero nang makita niyang mas lalo lang siyang natatakot sa mga nababasa sa internet, tumigil din siya.

“Paolo.”

“Hmm?”

“Anong ginagawa mo?”

“Wala.”

“Naggo-Google ka na naman.”

“Hindi.”

“Sinungaling.”

Inagaw ni Angela ang telepono.

Nakita nito ang search history.

Pregnancy high blood pressure 6 months.

Swollen legs pregnancy dangerous.

Can baby survive at…

Hindi na niya binasa ang huli.

Ibinaba ni Angela ang cellphone.

“Tingnan mo ako.”

Hindi tumingin si Paolo.

“Paolo.”

Doon lang siya humarap.

“Ako yung pasyente. Ba’t ikaw yung mukhang hihimatayin?”

“Supportive husband.”

“Supportive? Para kang multo.”

“Ayos ka lang?”

“Mas ayos kaysa sa mukha mo.”

Napangiti siya.

Pagkatapos ay biglang tumahimik.

“Angela.”

“Ano?”

“Bakit hindi mo sinabi?”

Alam nilang babalik sila roon.

Sa tanong na iyon.

Kanina pa umiikot sa pagitan nila.

Hindi galit ang tono ni Paolo ngayon.

Mas masakit dahil wala nang galit.

Napatingin si Angela sa bintana.

Madilim ang labas.

Sa kabilang gusali, kita ang ilang ilaw ng mga kuwarto.

“Naalala mo noong nawalan tayo ng baby two years ago?”

Hindi agad nakasagot si Paolo.

Oo.

Paano niya makakalimutan?

Maaga pa noon.

Halos sampung linggo lamang.

Pero para sa kanila, anak na iyon.

May pangalan na silang pinag uusapan kahit hindi pa nila alam kung lalaki o babae.

At nang mawala…

Hindi nila gaanong pinag usapan.

Iyon pala ang problema.

Pareho silang tahimik.

Parehong nagkunwaring kaya nila.

Tumango si Paolo.

“Akala ko kapag sinabi ko sa iyo na may problema na naman, makikita ko ulit yung mukha mo noon.”

Napasinghap si Paolo.

“Anong mukha?”

“Yung parang kasalanan mo kahit hindi naman.”

Tahimik siya.

“At naisip ko, baka kasalanan ko rin.”

“Angela.”

“Alam kong hindi dapat ganun mag isip. Pero minsan hindi naman sumusunod ang utak sa tama.”

Huminga siya nang malalim.

“Nung sinabi ng clinic na kailangan kong magpaospital, natakot ako. Tapos may tumawag pa. Parang… parang lahat biglang bumalik.”

“Lahat?”

“Yung takot. Yung pakiramdam na baka kapag sinabi ko nang malakas na may problema, magiging totoo.”

Hindi na alam ni Paolo kung ano ang sasabihin.

Kaya hindi siya nagsalita.

Hinawakan lang niya ang kamay nito.

Minsan pala, doon nagkakamali ang mga tao.

Akala nila kailangan laging may tamang sagot.

May pangungusap na makakapag ayos ng lahat.

Wala.

Hindi sa gabing iyon.

May hawak lang.

May dalawang taong parehong natatakot.

At isang munting tibok sa monitor na nagsasabing nandito pa ako.

Kinabukasan, dumating ang isang administrative officer ng ospital matapos ireport ni Paolo ang tawag na natanggap ni Angela.

May ibang buntis din daw na nakatanggap ng kahalintulad na tawag nitong mga nakaraang buwan.

May nagpapanggap na staff.

May nakukuhang impormasyon mula sa kung saan.

Iniimbestigahan na.

Hindi na masyadong nakialam si Paolo sa detalye.

Ang mahalaga sa kanya, alam na nilang scam iyon.

At higit sa lahat, wala nang kailangang katakutan si Angela mula sa hindi kilalang tumatawag.

Pinalitan niya ang privacy settings ng telepono nito.

Blinock ang numero.

Nagfile sila ng report.

Pagkatapos, binalikan niya ang asawa sa kuwarto.

“Okay na?”

“Reported na.”

“Galit ka pa rin sa akin?”

Nag isip si Paolo.

“Mga twenty percent.”

“Ang laki.”

“Kanina eighty.”

“Progress.”

“Proud ako sa atin.”

Tumawa si Angela.

Mas malakas na ngayon.

Pero nang gabing iyon, biglang muling tumaas ang blood pressure niya.

Dumami ang mga nurse sa paligid.

Tinawag ang doktor.

Pinahiga siya sa isang posisyon.

May ikinabit.

May mga tanong.

May gamot.

Napahawak si Angela sa kamay ni Paolo.

Mahigpit.

“Paolo.”

“Nandito ako.”

“Yung baby.”

“Ayos lang.”

“Huwag mong sabihing ayos kung hindi mo alam.”

Natahimik siya.

Tama.

“Hindi ko alam.”

Mas humigpit ang hawak niya.

“Pero nandito ako.”

Iyon lang.

Walang pangako na hindi niya kayang tuparin.

Walang “walang mangyayaring masama.”

Walang “sigurado ako.”

Nandito ako.

Minsan iyon lang talaga.

Pagkatapos ng halos isang oras, unti unting bumaba ang blood pressure ni Angela.

Nanatiling maayos ang heartbeat ng bata.

Nagdesisyon ang mga doktor na ipagpatuloy ang mahigpit na monitoring at bed rest, pero hindi na yung uri ng bed rest na ginagawa niya sa bahay na walang gabay at puro takot.

May tamang posisyon.

May kaunting paggalaw kapag pinapayagan.

May gamot.

May pagsusuri.

May pagkain na akma sa kondisyon niya.

May nurse na makulit.

“Ayan, Ma’am Angela, ubusin ang pagkain.”

“Hindi ko gusto yung isda.”

“Ma’am, hindi rin po ako ang nagluto.”

Napatawa si Paolo.

“Ikaw, Sir, huwag kang tumawa. Pakainin mo asawa mo.”

“Yes, Ma’am.”

“Tingnan mo,” bulong ni Angela. “May kakampi na ako.”

“Traitor.”

Lumipas ang isang linggo.

Pagkatapos dalawa.

Pinauwi rin si Angela, pero may malinaw na bilin.

Regular monitoring.

Follow up.

Walang pagod.

Walang pagtago ng sintomas.

At iyon ang pinakahuling bilin na dinagdagan ni Paolo.

“Kapag masakit kahit kuko mo, sasabihin mo.”

“OA.”

“Kapag kumati kilay mo, sabihin mo.”

“Paolo.”

“Kapag natawa ka nang kakaiba, hospital.”

“Ikaw ang ipapaospital ko.”

Nag iba ang bahay nila pagkatapos noon.

Hindi dramatic.

Walang biglaang violin sa background.

May blood pressure monitor sa ibabaw ng mesa.

May notebook kung saan nakasulat ang oras at resulta.

May bote ng tubig sa tabi ng kama.

May listahan ng pagkain sa refrigerator.

May alarm sa telepono.

At may upuang inilagay ni Paolo sa banyo dahil ayaw niyang madulas si Angela.

“Ang pangit.”

“Safe.”

“Mukhang pang lola.”

“Safe na pang lola.”

“Alisin mo.”

“Hindi.”

Hindi niya inalis.

Pero nilagyan niya ng maliit na cushion na kulay dilaw.

Mas lalong pang lola.

Nainis si Angela.

Pagkatapos ay ginamit din.

Sa ikapitong buwan, bumuti ang pamamaga sa mga paa niya.

Unti unting nawala ang mga pasa.

Mas naging stable ang blood pressure, bagaman patuloy pa rin ang pagmonitor.

May mga araw na maayos.

May mga araw na kinakabahan sila kapag medyo tumataas ang numero.

Pero may isang mahalagang bagay na nagbago.

Wala nang pagtatago.

Kapag masakit ang ulo ni Angela, sinasabi niya.

Kapag natatakot siya, sinasabi niya.

Kapag si Paolo naman ang hindi makatulog dahil iniisip ang susunod na checkup, hindi na rin niya kunwaring nagse-cellphone lang.

“Kinakabahan ka?”

“Oo.”

“Ako rin.”

“Tulog tayo.”

“Paano?”

“Ewan.”

At minsan sabay silang gising hanggang alas dos.

Hindi romantic.

Hindi poetic.

May electric fan na maingay.

May kapitbahay na nagvivideoke ng lumang kanta kahit Martes.

May lamok.

May buntis na naiihi kada ilang minuto.

Pero sa gitna niyon, may kakaibang kapayapaan.

Wala nang nagpapanggap na matapang.

Pagsapit ng ikatatlumpu’t limang linggo, sinabi ni Dr. Villanueva na maaaring kailanganin nilang ilabas nang mas maaga ang baby kung muling tataas ang blood pressure ni Angela.

“Handa tayo,” sabi ng doktor.

Si Paolo ang unang nataranta.

“Ngayon po?”

“Hindi ko sinabing ngayon.”

“Ah.”

“Sir Paolo, huminga ka.”

“Humihinga naman po ako.”

Tiningnan siya ng doktor.

“Hindi halata.”

Natawa si Angela nang malakas.

Kinabukasan, nag empake si Paolo ng hospital bag.

Tatlong damit para sa baby.

Dalawang kumot.

Diapers.

Mga dokumento.

Charger.

Tubig.

Snacks.

At walong pares ng medyas.

“Walong medyas?”

“O.”

“Isa lang ang baby natin.”

“Baka pawisin.”

“Ang paa?”

“Basta.”

Inalis ni Angela ang apat.

Ibinalik ni Paolo kinagabihan.

Hindi na siya nakipagtalo.

Sa ikatatlumpu’t pitong linggo, isang madaling araw, ginising siya ni Angela.

“Paolo.”

Walang sagot.

“Paolo.”

“Hmm?”

“Paolo.”

“Ano?”

“May lumabas.”

Biglang bumangon si Paolo.

“Ano?!”

“Mahina lang boses mo. Gising mga kapitbahay.”

“Anong lumabas?”

“Tubig.”

Napatingin siya sa kama.

Pagkatapos kay Angela.

Pagkatapos sa kama ulit.

“Yung…”

“Oo.”

“Tubig?”

“Paolo, hindi ako nagbukas ng gripo.”

Doon siya tuluyang nagising.

Tumalon siya sa kama.

Kinuha ang hospital bag.

Bumalik.

Kinuha ang cellphone.

Bumalik.

Kinuha ang wallet.

Lumabas.

Bumalik ulit.

“Ano na naman?”

“Ikaw.”

Nakatitig si Angela sa kanya.

“Oo nga pala.”

Sa gitna ng contraction, natawa ito.

“Ang talino ng napangasawa ko.”

“Thank you.”

“Hindi compliment.”

Tinawagan nila si Noel.

Ngunit bago pa makarating si Noel, mas dumalas ang contraction.

“Hindi ko kaya.”

“Kaya mo.”

“Paolo, wag kang cliché.”

“Okay. Hindi ko alam kung kaya mo.”

“Buwisit.”

“Pero papunta tayo.”

Mas lalo siyang nainis.

Mas lalo rin niyang hinawakan ang kamay nito.

Pagdating sa ospital, mabilis ang lahat.

Parang may sariling bilis ang mundo kapag manganganak na ang isang babae.

Wheelchair.

Nurse.

Forms.

Tanong.

Monitor.

Doktor.

Paghinga.

Isa pang contraction.

At isa pa.

“Paolo.”

“Nandito ako.”

“Huwag kang mawawala.”

“Hindi.”

“Totoo?”

“O.”

“Promise?”

“Promise.”

Ilang oras ang lumipas.

Hindi na matandaan ni Paolo kung ilan.

May sandaling pinaghintay siya sa labas habang inaasikaso si Angela.

Iyon ang pinakamahabang ilang minuto ng buhay niya.

Naglakad siya pabalik balik.

Umupo.

Tumayo.

Umupo ulit.

May lalaking katabi niya na naghihintay rin.

“First baby?” tanong nito.