BAHAGI 3
“Kung puwede kong balikan—”
“Hindi na puwede.”
Tumango siya.
Inilabas ko mula sa bag ang gintong wedding ring na dalawang taon kong itinago sa kahon.
Tinitigan niya iyon ngunit hindi iniabot ang kamay.
“Hindi ko ito dinala para isuot muli,” sabi ko.
“Alam ko.”
“Dinala ko para sabihin sa iyo na hindi na ako ang babaeng nagsuot nito noon.”
“Hindi ko hinihiling na bumalik ka sa dati.”
“Kung susubukan natin ulit, hindi pagpapatuloy iyon ng lumang kasal. Magsisimula tayo sa bago. Walang lihim. Walang pagdedesisyon para sa isa’t isa. At kapag may takot, magsasalita tayo bago maging kasinungalingan.”
Napatingin siya sa akin.
“Sinusubukan mo bang sabihin—”
“Hindi pa kita lubos na napapatawad.”
“Okay lang.”
“May mga araw na maaari pa rin akong umalis.”
“Hinding-hindi kita pipigilan sa pinto.”
“Pero maaari mo akong tanungin kung bakit.”
Ngumiti siya habang namumuo ang luha sa mga mata.
“Palagi.”
Hindi ko isinuot ang lumang singsing.
Ibinalik ko iyon sa bag.
Pagkaraan ng isang taon, nang magpasya kaming muling tumira sa iisang bahay, gumawa ako ng dalawang ceramic ring dish.
Isa para sa kanya.
Isa para sa akin.
Walang nakaukit na petsa.
Ayaw naming gawing obligasyon ang tagal.
Araw-araw naming pinipili kung mananatili.
Hindi naging fairy tale ang sumunod na buhay namin.
May mga pagtatalo.
May mga gabing kailangan kong mapag-isa.
May mga pagkakataong napapahawak siya sa cellphone at agad kong nararamdaman ang dating takot.
Ngunit ngayon, nagsasalita kami.
“Na-trigger ako,” sinasabi ko.
At hindi niya ako tinatawag na paranoid.
“Heto ang mensahe,” sagot niya. “Pero hindi mo kailangang tingnan kung ayaw mo. Sasabihin ko sa iyo kung ano iyon.”
Unti-unti, bumalik ang tiwala.
Hindi bilang isang himala.
Kundi bilang libo-libong maliliit na desisyong paulit-ulit naming ginagawa.
Naging pangunahing architect si Gabriel ng Monteverde Children’s Identity and Arts Center sa San Pablo. Hindi siya tumanggap ng professional fee. Ngunit tiniyak kong ang firm niya ay mabayaran nang tama para sa trabaho ng mga empleyado.
Ayokong maging utang na loob ang proyekto.
Ayokong gamitin ang sakripisyo bilang bagong paraan ng pagkontrol.
Ako naman ay nagbukas ng mas malaking pottery school sa Bicol at isa pang branch sa Laguna.
Ang “Mga Bitak” collection ang naging simbolo ng foundation.
Sa bawat batang dumadalo, sinasabi ko:
“Hindi kailangang itago ang pinagdaanan mo para masabing buo ka.”
Isang hapon, habang nag-aayos kami ng exhibit, may batang nagtanong kay Gabriel:
“Sir, kayo po ba ang asawa ni Ma’am Elena?”
Tumingin siya sa akin bago sumagot.
“Asawa niya ako sa papel. Pero araw-araw, sinusubukan kong maging taong karapat-dapat niyang piliin.”
Tumawa ang bata dahil hindi nito lubos na naintindihan.
Ako naman ay tahimik na ngumiti.
Hindi lahat ng babaeng umaalis ay kailangang habulin at piliting bumalik.
Minsan, kailangan siyang hayaang makahanap muli ng sariling pangalan.
At hindi lahat ng relasyong nabasag ay dapat buuin.
Ngunit kung pareho ninyong pipiliing subukan, hindi sapat ang paghingi ng tawad.
Kailangang harapin ang katotohanan.
Kailangang tanggapin ang consequence.
Kailangang baguhin ang ugaling naging dahilan ng pagkasira.
At higit sa lahat, kailangang maunawaan na ang pagpapatawad ay hindi karapatang hinihingi.
Regalo itong kusang ibinibigay ng taong nasaktan—kapag handa na siya, kung handa man siya.
Sa huling araw ng pagbubukas ng foundation center, bumisita ako sa puntod ni Sabrina.
Naglagay ako ng maliit na ceramic whale sa tabi ng pangalan niya.
“Hindi kita lubos na napatawad,” bulong ko. “Pero salamat sa hindi mo pagdadala ng katotohanan sa libingan.”
Umihip ang hangin sa pagitan ng mga puno.
Walang sagot.
Hindi ko rin kailangan.
Pagbalik ko sa gate, naghihintay si Gabriel. Hindi siya sumunod sa puntod dahil alam niyang gusto kong mapag-isa.
Iniabot niya ang kamay niya.
Hindi niya ako hinila.
Naghintay lamang siya.
Ako ang kusang humawak.
Tatlong taon bago iyon, umalis ako sa isang hotel nang hindi lumilingon dahil naniwala akong ang katahimikan ang tanging paraan upang mailigtas ko ang sarili ko.
Ngayon, alam ko nang may dalawang uri ng katahimikan.
May katahimikang nagtatago ng kasinungalingan.
At may katahimikang nagbibigay sa isang tao ng espasyo upang pumili.
Ang una ang sumira sa amin.
Ang pangalawa ang tumulong upang mabuo namin ang isang relasyong hindi na nakasalalay sa lihim, takot o obligasyon.
Habang naglalakad kami palabas ng sementeryo, hindi ko alam kung habang-buhay na ba kaming mananatiling magkasama.
Wala namang tunay na nakaaalam niyon.
Ngunit sa pagkakataong iyon, malinaw ang isang bagay.
Hindi na ako nananatili dahil natatakot akong mag-isa.
Hindi rin ako bumalik dahil lumuhod siya sa ulan o dahil mayaman pala ang pamilyang pinagmulan ko.
Pinili kong subukan muli dahil nakita kong kaya niyang igalang ang desisyon ko kahit hindi iyon pabor sa kanya.
At pinili niya akong mahalin hindi bilang babaeng kailangang protektahan mula sa katotohanan, kundi bilang kapantay na may karapatang malaman, masaktan at magpasya para sa sarili.
Sa labas ng gate, nagsimulang umambon.
Binuksan ni Gabriel ang payong at itinaas iyon sa pagitan namin.
Dati, lagi niyang inilalapit ang payong sa akin hanggang mabasa ang sarili niyang balikat.
Ngayon, inilagay niya iyon sa gitna.
Pareho kaming natakpan.
Pareho kaming may espasyo.
At sa wakas, pareho na kaming naglalakad sa iisang direksiyon—hindi dahil kailangan, kundi dahil malaya naming pinili.