ARAW-ARAW KONG NAKIKITA ANG ISANG PULUBING NAKALUHOD SA HARAP NG PUNTOD NG ASAWA KO… PERO NANG MARINIG KO ANG SINABI NIYA SA LAPIDA, HALOS MABITAWAN KO ANG MGA BULAKLAK NA DALA KO.
BAHAGI 2
“Kung hindi dahil sa akin… buhay ka pa sana ngayon. Kasama mo pa sana si Ate Isabella.“
Nang marinig ko ang sarili kong pangalan mula sa maruming bibig ng taong iyon, parang binuhusan ako ng nagyeyelong tubig. Halos mabitawan ko ang bungkos ng puting liryo na hawak ko. Nanginginig ang aking mga tuhod habang nakakapit ako sa magaspang na balat ng puno ng akasya. Sino siya? Bakit niya alam ang pangalan ko? At bakit niya sinasabing kasalanan niya ang pagkawala ni Gabriel?
Sa pagkakaalam ko, inatake sa puso si Gabriel habang nagmamaneho pauwi galing sa opisina tatlong taon na ang nakararaan. Walang ibang sangkot. Walang banggaan. Isang tahimik, malupit na paghinto ng puso ang kumuha sa lalaking minahal ko sa loob ng halos tatlong dekada. Iyon ang nakasulat sa autopsy. Iyon ang sinabi ng mga doktor.
Nakatitig lang ako habang dahan-dahang hinaplos ng lalaki ang malamig na marmol ng lapida. Ang kanyang mga kamay ay puno ng kalyo, maitim ang mga kuko, at may mahabang peklat na bumabagtas mula sa pulso hanggang sa braso. Maya-maya pa’y may dinukot siya mula sa marupok niyang backpack. Isang lumang balat ng kendi—isang kendi na may lasang kape na paboritong nguyain ni Gabriel kapag inaantok sa biyahe. Maingat niya itong inilapag sa ibabaw ng lapida, na parang isang banal na alay.
“Kuya, dalawampung taon akong nagtago,” basag ang boses na bulong ng lalaki. Ang mga balikat niya ay marahang yumuyugyog sa pag-iyak. “Dalawampung taon akong nabuhay na parang daga sa lungga dahil sa takot. Pero nang mabalitaan kong pumanaw ka na… doon ko napagtantong kahit kailan pala, hindi ako naging malaya. Mas mabuti pang ako na lang ang namatay sa gabing iyon.“
Hindi ko na napigilan ang sarili ko. Ang takot na kanina’y bumabalot sa dibdib ko ay napalitan ng isang umaapaw na pagnanais na malaman ang totoo. Humakbang ako palabas mula sa likod ng puno. Ang yabag ng sapatos ko sa tuyong damo ay bumasag sa katahimikan ng sementeryo.
Agad na lumingon ang lalaki. Nanlaki ang kanyang malalalim at mapupungay na mga mata. Nang magtama ang paningin namin, parang nakakita siya ng multo. Mabilis siyang tumayo, halos mawalan ng balanse dahil sa panghihina, at sinubukang isuot ang strap ng kanyang backpack upang tumakbo.
“Huwag kang aalis!” sigaw ko, bagamat garalgal ang aking tinig. “Pakiusap… huwag kang tumakbo!”
Napatigil siya, nakatalikod sa akin. Nakita ko ang paninigas ng kanyang likod.
“Sino ka?” tanong ko habang lumalapit, dahan-dahan, na parang lumalapit sa isang mailap at sugatang hayop. “Bakit mo kilala si Gabriel? At ano ang ibig mong sabihing kasalanan mo kung bakit siya nawala?”
Dahan-dahan siyang humarap. Tumutulo ang luha sa kanyang pisnging nababalutan ng alikabok at uling. “Ate… Ate Bella…”
Nang mabigkas niya ang palayaw ko sa ganoong paraan—isang tono na puno ng pamilyar na paggalang at matinding hiya—biglang may kumislap sa alaala ko. Isang mukha mula sa nakaraan. Dalawampung taon na ang nakalipas. Isang binatilyong payat, laging nakayuko, laging may hawak na gitara, at madalas ihatid ni Gabriel sa aming munting bahay noong bago pa lamang kaming kasal.
“Mateo?” halos pabulong kong sambit. “Ikaw… ikaw ba si Mateo?”
Bumagsak muli siya sa kanyang mga tuhod, ngunit ngayon ay nakaharap na sa akin. Tinakpan niya ang kanyang mukha gamit ang dalawang palad at humagulgol na parang bata. “Patawarin mo ako, Ate Bella. Patawarin mo ako. Hindi ko sinasadya. Hindi ko ginustong sirain ang buhay ninyo.”
Si Mateo ay ang nakababatang kapatid sa ama ni Gabriel. Noong bata pa kami, lihim na itinago ng biyenan kong lalaki ang pagkakaroon ng isa pang pamilya. Nang mamatay ang ama nila, si Gabriel lamang ang nagbukas ng puso at tahanan para kay Mateo. Tinuring siyang tunay na kapatid. Pinag-aral, binihisan, at inaruga. Ngunit noong taong 2004, bigla na lamang naglaho si Mateo na parang bula. Kasabay ng pagkawala niya ay ang pagkawala rin ng malaking halaga ng pera mula sa kompanyang pinagtatrabahuhan noon ni Gabriel bilang financial comptroller.
Dahil sa insidenteng iyon, muntik nang makulong si Gabriel. Upang mailigtas ang pangalan ng pamilya at huwag ipakulong ang kapatid, inako ni Gabriel ang responsibilidad. Ibinenta namin ang una naming bahay, naubos ang aming naipon, at halos labinlimang taon kaming nagbayad ng utang sa bangko at sa kompanya. Walang tigil na nagtrabaho si Gabriel—umaga, gabi, walang pahinga, walang bakasyon. Araw-araw siyang ginigipis ng stress, kape, at sigarilyo para lamang maitawid ang aming buhay.
At ako… buong akala ko ay tinakasan kami ni Mateo para magpakasasa sa perang ninakaw niya. Galit ang itinanim ko sa puso ko sa loob ng dalawang dekada.
“Bakit ka bumalik, Mateo?” matigas kong tanong, bagamat may luhang dumadaloy na rin sa aking mga mata. “Pagkatapos mong nakawin ang pinaghirapan namin? Pagkatapos mong iwan kay Gabriel ang lahat ng dumi mo? Alam mo ba kung gaano nahirapan ang asawa ko? Kaya humina ang puso niya! Kaya siya namatay nang maaga dahil hindi tumigil ang katawan niya sa pagtatrabaho para bayaran ang mga atraso mo!”
“Hindi ko ninakaw ang pera, Ate!” sigaw ni Mateo, ang tinig ay puno ng hinagpis na matagal nang ibinaon. “Hindi ko kinuha ang perang ‘yon para sa sarili ko! At hindi ako basta umalis!”
“Kung ganoon, ano? Nasaan ka nang kailangan ka ng kuya mo?!”
Yumuko si Mateo hanggang sa sumayad ang kanyang noo sa damuhan. “Hawak ako ng mga sindikato, Ate. Ang pamangkin ng boss ni Kuya Gabriel… nalulong ako sa sugal noon. Bata pa ako, tanga, at nagpadala sa barkada. Nagkautang ako ng milyun-milyon. Binantaan nila ang buhay ko… at binantaan nila ang buhay mo, Ate Bella.”
Napatulala ako. Ang hangin sa sementeryo ay tila huminto sa pag-ihip.
“Nalaman ‘yon ni Kuya,” patuloy ni Mateo habang nanginginig ang buong katawan. “Pinuntahan niya ang mga taong ‘yon. Nang makita niyang papatayin na nila ako, gumawa siya ng paraan. Hindi ako ang nagnakaw sa kompanya, Ate… si Kuya Gabriel ang kumuha ng pondo para tubusin ako sa mga kriminal na ‘yon. Ginawa niya ‘yon para hindi nila tayo patayin. Para hindi ka nila idamay.”
Napaatras ako ng dalawang hakbang. “Hindi… hindi magagawa ‘yon ni Gabriel. Matuwid siyang tao. Hindi siya magnanakaw…”
“Kinuha niya ang pera gamit ang pangalan ko,” paliwanag ni Mateo, umiiyak nang walang patid. “Pinalabas niyang ako ang kumuha upang manatiling malinis ang pangalan niya sa batas at makapagtrabaho pa siya para mabayaran ito nang paunti-unti. Sinabihan niya akong lumayo. Sinabi niya sa akin, ‘Mateo, lumayo ka na. Magbago ka. Huwag ka nang babalik dahil kapag nakita ka pa nila rito, papatayin ka pa rin nila. Hayaan mong ako na ang umayos nito.’ Pinrotektahan niya ako, Ate. Pinrotektahan ka niya.”
Napaupo ako sa marmol na gilid ng puntod ni Gabriel. Ang puting liryo ay nalaglag sa aking kandungan.
Sa loob ng dalawampung taon, nabuhay ako sa paniniwalang si Mateo ang sumira sa amin. At sa loob ng tatlong taon mula nang ilibing si Gabriel, inisip ko na ang maagang pagpanaw niya ay isang malupit na kapalaran lamang. Ngunit ngayon, nalaman ko ang katotohanan: binuhat ni Gabriel ang isang napakabigat na krus—isang lihim na kasunduan sa kadiliman upang iligtas ang kapatid at ilayo ako sa kapahamakan.
“Kung ganoon…” mahina kong tanong, nanlalabo ang paningin sa luha, “saan ka napunta? Bakit ganyan ang itsura mo?”
Tumingala si Mateo. Ang mukha niya ay mukha ng isang taong dumaan sa impyerno. “Nagpakalayo-layo ako, Ate. Napunta ako sa Mindanao, naging kargador, naging basurero, nagtago sa iba’t ibang pangalan. Natatakot akong baka hanapin pa rin ako ng mga sindikato. Araw-araw, pinapatay ako ng konsensya ko. Bawat subo ko ng pagkain, naiisip ko si Kuya na nagpapakamatay sa trabaho. Nag-ipon ako ng barya-barya. Bawat sentimo, itinabi ko para sana isauli sa inyo.”
Dinukot muli ni Mateo ang kanyang lumang backpack. Binuksan niya ito at inilabas ang isang makapal, gula-gulanit na plastic envelope na nakatali ng goma.
“Nang marinig kong inatake si Kuya at pumanaw na… nawalan ng saysay ang buhay ko, Ate. Naisip ko, pinatay ko ang sarili kong kapatid. Ang taong nagligtas sa akin ang siyang pinatay ng mga kasalanan ko. Hindi ako lumapit sa burol dahil natatakot ako sa galit mo, at natatakot akong baka bastusin ko lang ang alaala niya. Kaya tuwing Linggo… pumupunta ako rito bago ka dumating. Nakikipag-usap ako sa kanya. Humihingi ng kapatawaran na alam kong hindi ko kailanman mararating.”
Inilapag niya ang plastic envelope sa harap ko. “Ate, hindi ito sasapat. Alam kong kulang na kulang ito para sa dalawampung taon ng paghihirap ninyo. Pero ito lang ang naipon ko mula sa bawat patak ng pawis ko sa lansangan. Para sa ‘yo ‘yan. Para pambayad man lang sa mga gamot at utang na iniwan ko.”
Tinitigan ko ang sobre. Tinitigan ko ang lalaking nasa harap ko. Ang batang minsan kong ipinagluto ng paborito niyang sinigang, na ngayon ay isa nang durog, marumi, at nawawalang kaluluwa.