Tatlong araw na lang ang natitirang buhay ng pasyente ko nang hilingin niyang pakasalan ko siya. Pumayag ako, kahit alam kong sa halip na honeymoon, libing ang susunod naming paghahandaan.
Dalawang araw matapos ang kasal, namatay siya habang hawak ko ang kanyang kamay.
Akala ko roon na nagtatapos ang aming kuwento. Pero pagkatapos ng libing, lumapit ang kanyang ate at iniabot sa akin ang isang maliit na kahon.
“Doc, may isang bagay siyang itinago sa iyo. At pinakiusapan niya akong ibigay ito kapag wala na siya.”
Ang pangalan ko ay Rafael Mendoza. Tatlumpung taong gulang ako at isang doktor sa isang pampublikong ospital sa Quezon City.
Simula pagkabata, iisa lang ang pangarap ko—maging doktor.
Hindi kami mayaman. Jeepney driver ang tatay ko, habang naglalaba naman ang nanay ko para sa ibang pamilya. Noong nag-aaral ako ng medisina, halos wala akong tulog. Sa umaga, nag-aaral ako. Sa gabi, nagtatrabaho ako sa isang maliit na botika.
Madalas, pandesal at kape lang ang pagkain ko.
Pero hindi ako sumuko.
Noong unang beses kong isuot ang puting coat, umiyak ang nanay ko.
“Anak, sulit lahat ng pagod natin.”
Akala ko, ang pinakamahirap na bahagi ng pagiging doktor ay ang mahabang oras ng trabaho.
Nagkamali ako.
Ang pinakamahirap pala ay ang makilala ang isang taong gusto mong iligtas, pero alam mong hindi mo kayang pigilan ang kanyang pagpanaw.
Doon pumasok sa buhay ko si Isabella Reyes.
Labingwalong taong gulang siya nang una ko siyang makilala.
May malubha siyang sakit sa dugo at matagal nang sumasailalim sa gamutan. Halos buong kabataan niya ay ginugol niya sa loob ng ospital.
Pero kakaiba si Isabella.
Habang ang ibang pasyente ay tahimik na nagpapahinga, siya naman ang nagpapatawa sa mga nurse.
Isang umaga, pagpasok ko sa kuwarto niya, bigla niyang sinabi:
“Doc Rafael, may bayad ba ang pagngiti rito?”
Napakunot ang noo ko.
“Bakit mo natanong?”
“Kasi parang ayaw mong gumastos. Lagi kang nakasimangot!”
Nagtawanan ang mga nurse.
Hindi ko napigilang mapangiti.
“Ayan! Marunong ka pala!”
Mula noon, tuwing magra-rounds ako, lagi siyang may nakahandang biro.
Minsan, tinanong niya kung may girlfriend ako.
“Wala,” sagot ko.
“Alam ko na kung bakit.”
“Bakit?”
“Kasi mas romantiko pa ang blood pressure monitor kaysa sa iyo.”
Napailing ako habang tumatawa.
Hindi ko namalayan na ang kuwartong dati kong pinapasukan bilang bahagi ng trabaho ay naging lugar na kinatatakutan kong makitang walang laman.
May mga araw na halos hindi siya makabangon.
May mga gabing hindi niya makontrol ang sakit.
Pero kapag nakikita niya akong pumasok, pilit pa rin siyang ngumingiti.
“Doc, huwag kang malungkot. Baka ikaw pa ang kailangan kong gamutin.”
Isang hapon, dumating ang resulta ng kanyang pagsusuri.
Hindi na tumutugon ang kanyang katawan sa mga gamot.
Nag-usap ang buong medical team. Wala nang natitirang paggamot na makapagbibigay ng makatotohanang pag-asang gagaling siya.
Nang ipaliwanag namin ang kalagayan niya, tahimik lang siyang nakinig.
Pagkatapos, nagtanong siya:
“Gaano pa po katagal?”
Hindi agad nakasagot ang consultant.
“Maaaring ilang araw na lang, Isabella.”
Tumango siya.
Pagkatapos, tumingin siya sa akin.
“Doc Rafael, puwede ba kitang makausap nang tayo lang?”
Nang makalabas ang ibang tao, matagal siyang nakatingin sa bintana.
“Alam mo, Doc, noong bata ako, pangarap kong magsuot ng wedding gown.”
Hindi ako nagsalita.
“Gusto kong maglakad sa aisle. May mga bulaklak. May music. Tapos may lalaking naghihintay sa dulo.”
Napangiti siya, pero may luha sa kanyang mga mata.
“Kaso mukhang hindi na mangyayari iyon.”
“Isabella…”
“May hihilingin sana ako.”
“Ano iyon?”
Huminga siya nang malalim.
“Pakakasalan mo ba ako?”
Natigilan ako.
Akala ko nagbibiro siya.
Pero hindi siya tumatawa.
“Bella, alam mong—”
“Alam ko, Doc. Alam kong mamamatay na ako.”
Napayuko siya.
“Hindi ko hinihinging mahalin mo ako habang buhay. Gusto ko lang maranasan kahit isang araw na may taong pumiling tumayo sa tabi ko, hindi dahil pasyente niya ako, kundi dahil gusto niya.”
Hindi ako agad sumagot.
Alam kong may mga hangganan ang relasyon ng doktor at pasyente. Hindi rin ako sigurado kung tama ang hinihiling niya.
Kaya kinausap ko ang kanyang ate na si Mara, ang social worker ng ospital, at ang aming consultant. Ipinaubaya ko sa ibang doktor ang kanyang pangangalaga upang hindi na ako ang gagawa ng mga desisyong medikal para sa kanya.
Ipinaliwanag din kay Isabella na walang anumang obligasyon siyang ituloy ang kasal at maaari siyang magbago ng isip.
Pero kinabukasan, nang tanungin siyang muli, ganoon pa rin ang sagot niya.
“Sigurado ako. Ito ang gusto ko.”
Sa tulong ng kanyang pamilya, inayos namin ang isang simpleng seremonyang simboliko sa loob ng ospital.
Walang mamahaling bulaklak.
Walang engrandeng reception.
Walang wedding gown.
Nakasuot ako ng puting polo at asul na kurbata.
Si Isabella naman ay may puting scarf sa ulo dahil nalagas na ang kanyang buhok sa gamutan.
Dalawang nurse ang gumawa ng singsing mula sa malinis na puting benda.
Ang ate niyang si Mara ang nagdala ng maliit na bouquet ng sampaguita.
Nang magsimula ang seremonya, nanginginig ang mga kamay ni Isabella.
“Kinakabahan ka?” tanong ko.
“Hindi,” sagot niya. “Baka ikaw ang umatras.”
Napatawa ako.
Hinawakan ko ang kamay niya.
“Hindi ako aalis.”
Nang sabihin niyang, “I do,” napuno ng palakpakan ang maliit na kuwarto.
Ngumiti siya nang napakalawak.
Sa sandaling iyon, hindi siya mukhang isang pasyenteng naghihintay ng kamatayan.
Mukha siyang isang dalagang natupad ang pinakamalaking pangarap niya.
Dalawang araw pagkatapos ng seremonya, humina ang kanyang paghinga.
Nasa tabi niya ako nang dahan-dahan niyang ipikit ang mga mata.
“Rafael…”
“Nandito ako.”
“Salamat… sa isang araw na hindi ako nakaramdam na may sakit ako.”
Iyon ang huling malinaw niyang sinabi.
Makalipas ang ilang oras, pumanaw si Isabella.
Sa kanyang libing sa isang memorial park sa Bulacan, halos hindi ako makapagsalita.
Hindi ko maipaliwanag kung bakit napakalalim ng lungkot ko para sa isang taong maikli ko lang nakasama.
Pagkatapos ng seremonya, papunta na ako sa sasakyan nang marinig kong may tumatawag.
“Rafael!”
Si Mara.
Hingal siyang lumapit habang may hawak na maliit na kahong kulay asul.
“Ipinagbilin ito ni Bella.”
Iniabot niya sa akin.
Nakasulat sa takip ang pangalan ko.
Sa ilalim nito, may isang pangungusap:
“Para sa lalaking nagbigay sa akin ng pinakamagandang araw ng buhay ko.”
Nang buksan ko ang kahon, nakita ko ang isang lumang litrato, isang sobre, at isang maliit na notebook.
Kinuha ko ang litrato.
Isang batang lalaki ang nakatayo sa harap ng isang maliit na bahay, katabi ang isang batang babaeng nakangiti.
Nanlamig ang buong katawan ko.
Dahil ang batang lalaki sa litrato…
Ay ako.
At nang baligtarin ko iyon, may nakasulat na mga salitang halos nagpahinto sa paghinga ko:
“Kuya Rafael, natupad din sa wakas ang pangako mo sa akin. Pero may isang katotohanan kang kailangan munang malaman.”
BAHAGI 2 — WEBSITE FULL
Nanginginig ang kamay ko habang paulit-ulit kong tinitingnan ang lumang litrato.
Hindi ako maaaring magkamali.
Ako ang batang lalaking nakasuot ng kupas na asul na T-shirt. Ako rin ang batang may maliit na peklat sa kilay, bunga ng pagkakadapa ko noong pitong taong gulang ako.
Pero sino ang batang babae sa tabi ko?
At bakit tinatawag niya akong Kuya Rafael?
“Rafael,” mahinang tawag ni Mara, “may naaalala ka ba?”
Umiling ako.
“Hindi ko maintindihan. Saan niya nakuha ang litratong ito?”
Napabuntong-hininga siya.
“Buksan mo ang notebook.”
Umupo ako sa bangkong malapit sa parking area. Halos wala nang tao sa paligid. Ang ingay ng mga sasakyang dumaraan sa malayo ang tanging naririnig ko.
Binuksan ko ang unang pahina.
Nakasulat sa maayos ngunit medyo pahilis na sulat-kamay:
“Ang kuwento ng batang babaeng minsang iniligtas ng isang batang lalaking nangakong magiging doktor.”
Nanikip ang dibdib ko.
At habang binabasa ko ang mga sumunod na pahina, unti-unting bumalik ang isang alaala na matagal ko nang nakalimutan.
Ang pangakong ginawa ko noong bata pa ako
Labing-apat na taong gulang ako noon.
Nakatira kami sa isang maliit na barangay sa San Jose del Monte, Bulacan.
Sa tabi ng bahay namin ay may pamilyang bagong lipat. May dalawa silang anak na babae—si Mara at ang bunso nilang si Bella.
Anim na taong gulang pa lang si Bella noon.
Maliit siya, mahiyain, at laging may dalang lumang stuffed rabbit.
Madalas siyang nakaupo sa labas ng kanilang bahay, pinapanood ang mga batang naglalaro.
Isang hapon, nakita ko siyang umiiyak sa may kalsada.
“Bakit ka umiiyak?” tanong ko.
“Masakit ang tuhod ko.”
May maliit siyang sugat dahil nadapa siya habang tumatakbo.
Kumuha ako ng malinis na tubig at first-aid kit na ginagamit ng nanay ko.
Maingat kong nilinis ang sugat niya at nilagyan ng benda.
“Doktor ka ba?” tanong niya.
“Hindi pa. Pero magiging doktor ako paglaki ko.”
“Talaga?”
“Oo.”
“Kung magkasakit ako, gagamutin mo rin ako?”
Ngumiti ako.
“Siyempre.”
“Promise?”
“Promise.”
Pagkatapos noon, tuwing nakikita niya ako, tinatawag niya akong “Kuya Doc.”
Minsan, binibigyan niya ako ng kendi kapalit ng kunwari’y checkup sa stuffed rabbit niya.
Ilang buwan lang ang lumipas, lumipat ang pamilya namin sa Maynila.
Nawala ang komunikasyon namin.
Sa pagdaan ng panahon, nabura sa alaala ko ang pangalan ng batang babaeng iyon.
Pero hindi pala niya ako nakalimutan.
Ang batang babaeng naghintay
Nagpatuloy ako sa pagbabasa.
“Dear Kuya Rafael,
Hindi mo siguro ako maaalala. Hindi rin kita masisisi. Napakabata ko pa noon, at ilang buwan lang tayong naging magkapitbahay.
Pero ikaw ang unang taong nagpaniwala sa akin na hindi kailangang matakot sa doktor.
Noong nilagyan mo ng benda ang tuhod ko, sinabi mong magiging doktor ka balang araw.
Hindi ko alam kung bakit, pero hindi ko iyon nakalimutan.”
Napapikit ako.
Sa mga sumunod na pahina, ikinuwento ni Bella kung paano nagsimulang magbago ang buhay niya.
Labindalawang taong gulang siya nang unang matuklasang mayroon siyang malubhang sakit sa dugo.
Sunod-sunod ang mga gamutan.
May mga panahong gumaganda ang kanyang kondisyon, pero bumabalik din ang sakit.
Habang lumalaki ang ibang batang kaedad niya, natuto siyang makilala ang tunog ng mga makina sa ospital, ang amoy ng gamot, at ang pakiramdam ng paggising matapos ang isang mahirap na paggamot.
Sa edad na labing-anim, nagsimula siyang magsulat sa notebook.
Hindi dahil sigurado siyang mamamatay siya.
Kundi dahil natatakot siyang makalimutan ang mga masasayang bagay sa buhay niya.
Isinulat niya ang unang pagkakataong nakasakay siya sa perya.
Ang paborito niyang halo-halo.
Ang araw na tinuruan siya ng ate niyang magluto ng sinigang.
At ang batang lalaking nagbenda sa tuhod niya.
“Minsan iniisip ko kung doktor na kaya si Kuya Rafael. Sana natupad niya ang pangarap niya. Sana masaya siya.”
Napaluha ako.
“Bakit hindi niya sinabi sa akin?” tanong ko kay Mara.
Umupo siya sa tabi ko.
“Dahil ayaw niyang isipin mong may utang ka sa kanya.”
“Pero nakilala niya ako?”
Tumango si Mara.
“Noong unang araw pa lang.”
Napatitig ako sa kanya.
“Unang araw?”
“Oo. Nakita niya ang pangalan mo sa ID. Pagkatapos, tinanong niya ako kung maaari kong hanapin ang lumang litrato ninyo.”
“Bakit hindi niya sinabi?”
“Sinabi niyang gusto ka muna niyang makilala bilang Rafael na nasa harap niya ngayon. Hindi lang bilang batang lalaking naaalala niya.”
Hindi ko alam kung ano ang mararamdaman.
Sa bawat pagkakataong tinutukso niya ako dahil hindi ako ngumingiti, alam pala niyang minsan na kaming nagkakilala.
Sa bawat biro niya tungkol sa pagiging doktor ko, dala niya ang alaala ng isang pangakong matagal ko nang nalimutan.
Pero may tanong pa rin akong hindi masagot.
“Bakit niya hiniling na pakasalan ko siya?”
Tahimik si Mara.
Pagkatapos, itinuro niya ang huling bahagi ng notebook.
“Basahin mo muna.”
Ang tunay na dahilan ng kanyang huling kahilingan
“Hindi ko kailanman inisip na magiging asawa ko si Kuya Rafael.
Noong bata ako, ang tingin ko sa kanya ay isang mabait na kuya na marunong maglagay ng benda.
Pero noong muli kaming nagkita, iba na kami. Matanda na ako. Matanda na rin siya.
Hindi niya ako nakilala. At sa totoo lang, masaya akong ganoon.
Dahil sa unang pagkakataon, may isang taong nakakakita sa akin nang walang kasamang kuwento tungkol sa aking pagkabata.”
Napahinto ako.
“Sa ospital, maraming tao ang naaawa sa akin. Naiintindihan ko naman sila.
Pero si Rafael, kahit seryoso, hindi niya ako tinatratong kawawang babae.
Pinapagalitan niya ako kapag ayaw kong kumain. Nakikipagtalo siya kapag ayaw kong uminom ng gamot. At kahit napapagod siya, nakikinig siya sa mga biro ko.
Hindi ko alam kung pag-ibig ang tawag sa nararamdaman ko.
Ang alam ko lang, kapag naririnig ko ang mga yabag niya sa hallway, hindi na ganoon kabigat ang araw ko.”
Huminto ako sa pagbabasa upang punasan ang luha ko.
“Nang sabihin nilang ilang araw na lang ang natitira sa akin, naisip ko ang lahat ng bagay na hindi ko na mararanasan.
Hindi ako makakapagtapos ng kolehiyo.
Hindi ako makakapagtrabaho.
Hindi ko madadala si Ate sa Boracay gamit ang sarili kong sahod.
At baka hindi ko rin maranasan ang pakiramdam na may taong pumipili sa akin bilang isang babae, hindi bilang pasyente.
Kaya humiling ako ng kasal.
Alam kong kakaiba iyon. Alam kong hindi ko puwedeng hingin ang puso ng isang tao bilang kapalit ng kanyang kabutihan.
Pero gusto kong itanong.
At kung tumanggi siya, tatanggapin ko.
Kung pumayag siya, gusto kong maging malinaw na hindi niya kailangang mangako ng isang buhay na hindi namin magkakaroon.”
Doon ko naalala ang gabing kinausap niya ako bago ang seremonya.
“Rafael, hindi mo kailangang gawin ito dahil naaawa ka.”
At ang sagot ko:
“Hindi ako pumapayag dahil naaawa ako, Bella. Pumapayag ako dahil gusto kong matupad ang pangarap mong ito.”
Hindi pala niya iyon nakalimutan.
Ang laman ng sobre
“May isa pa,” sabi ni Mara.
Itinuro niya ang puting sobre sa loob ng kahon.
Binuksan ko iyon.
May ilang dokumento sa loob at isang liham.
Sa unang pahina, nakasulat:
“Para sa mga batang gustong mabuhay at mga batang gustong maging doktor.”
Napatingin ako kay Mara.
“Ano ito?”
“Ang pinakahuling proyekto ni Bella.”
Ipinaliwanag niya na noong mas maayos pa ang kondisyon ni Isabella, nagkaroon ito ng maliit na online page kung saan nagkukuwento siya tungkol sa kanyang buhay bilang pasyente.
Nagpo-post siya ng mga nakakatawang karanasan, mga simpleng aral, at mga mensahe para sa mga batang natatakot sa ospital.
Unti-unting dumami ang sumusubaybay sa kanya.
May mga taong nagpadala ng donasyon upang makatulong sa kanyang gamutan.
Ngunit matapos masagot ang mga kinakailangang gastusin, mayroon pang natirang pondo na malinaw na nakatala at nakalaan para sa kanyang mga plano.
Kasama ang naipon niyang pera mula sa maliliit na online project, umabot iyon sa ₱186,400.
Hindi niya iyon ginastos sa mga bagay na gusto niyang bilhin.
Sa halip, gumawa siya ng isang plano.
Gusto niyang magtatag ng maliit na educational assistance fund para sa mga kabataang mahilig sa agham at nangangarap pumasok sa larangan ng medisina ngunit kapos sa pera.
Hindi sapat ang halagang iyon para sa isang buong medical scholarship.
Pero sapat para magsimula.
Nakahanda na ang mga dokumento at may mga taong tumulong sa kanyang pamilya upang maayos ang paggamit ng pera.
At sa huling liham, may nakasulat:
“Rafael,
Alam kong mahirap ang pinagdaanan mo para maging doktor.
Narinig ko ang kuwento mo tungkol sa pagtatrabaho habang nag-aaral. Sabi mo noon, maraming beses kang muntik sumuko.
Pero hindi ka sumuko.
Ngayon, gusto kong may ibang batang magkaroon ng pagkakataong katulad ng sa iyo.
Hindi ko hinihiling na ikaw ang humawak ng pera. Si Ate Mara at ang mga taong pinagkakatiwalaan namin ang mamamahala nito.
Ang hiling ko lang, kung kaya mo, maging inspirasyon ka sa mga batang matutulungan natin.
Sabihin mo sa kanilang hindi kailangang mayaman para mangarap.
At kung may batang natatakot sa ospital, sana mapangiti mo siya.
Dahil iyon ang ginawa mo para sa akin.”
Hindi ko na napigilan ang sarili ko.
Napayuko ako at humagulgol.
Akala ko, ang kahon ay naglalaman ng isang simpleng alaala ng aming kasal.
Hindi ko inasahang sa loob nito ay may pangarap na mas malaki pa sa aming dalawa.
Ang lihim na ikinagalit ko
Pero habang pinagmamasdan ko ang mga dokumento, may isang bagay akong napansin.
May nakalakip na kopya ng isang sulat na may petsang dalawang linggo bago ang pagkamatay ni Bella.
Nakasulat doon na humiling siyang makipag-usap sa ospital tungkol sa isang programa para sa mga batang pasyente.
“Dalawang linggo?” tanong ko.
“Oo,” sagot ni Mara.
“Bakit hindi ninyo sinabi sa akin na may ganito na pala siyang plano?”
“Rafael—”
“Bakit hinayaan ninyo akong isipin na ang kasal lang ang huling gusto niya?”
Nabigla si Mara sa tono ko.
Hindi ko rin agad naintindihan kung bakit ako nagalit.
Siguro dahil pakiramdam ko, napakaraming bagay ang hindi ko alam tungkol sa babaeng pinakasalan ko.
Siguro dahil napagtanto kong habang iniisip kong tinutulungan ko siyang tuparin ang isang pangarap, abala pala siyang magplano kung paano tutulong sa iba.
“Hindi namin itinago para saktan ka,” mahinang sabi ni Mara.
“Kung ganoon, bakit?”
Tumulo ang luha niya.
“Dahil ayaw niyang ang huling mga araw niya ay maging tungkol sa pera, dokumento, o sa lahat ng hindi niya matatapos.”
Napatahimik ako.
“Gusto niyang maging masaya, Rafael. Kahit sandali lang. Gusto niyang matawa kasama ka, makita kaming magkakasama, at maramdaman na hindi lang siya isang diagnosis.”
Napahawak ako sa aking noo.
“Pasensya na.”
Umiling si Mara.
“Alam kong nasasaktan ka rin.”
Pagkatapos, may inilabas siyang maliit na memory card mula sa bulsa.
“May isa pa siyang iniwan. Ito ang pinakamahirap para sa akin.”